NEREDEN NEREYE
Kayıt Tarihi: 01.01.1970 02:00 - Son Güncelleme: 19.11.2026 05:16
Bugün Ekonomide yıllar öncesine 1945 li yıllara gitmek istiyorum. O yıllara neden gitmek istiyorum ? bugünle o yılları, yada Halk Parti iktidarı ile günümüz iktidarını mukayese etmek için. Nereden nereye geldiğimizi anlatabilmek için o yıllara gitmek istiyorum.
Ekonomide 1945 li yılları yazmaya karar verince bu dönemin ekonomik olaylar hakkında çok az bilgi bulabildim. Bunun en önemli sebebi zannedersem o dönemin özelliğinden kaynaklanmaktadır.
Özellikle 1945 seçimlerinden sonra yaşanan olaylar Türkiye’nin sanayileşmesi (ya da sanayileşememesi) açısından bakmakta yarar olabileceğini düşünüyorum.
Mesela 12 Aralık 1945 günü Yerli Malları Haftası’nı açan günün Başbakanının açıklamaları bizlere bu dönemle ilgili önemli bilgileri vermektedir.
Günün başbakanı bakın o gün neler açıklamış.
Ülkemizin 209.5 ton altın stoku var. Artı 700 bin ton hububat stoku. Artı 22 bin ton bakır ve yüzlerce bin ton kömür ve krom stoku.
Gerçekten çok ilginç bir açıklama, Türkiye hem savaş yapmış hem de yokluk içinde stok yapmış.
Türkiye bu yıllarda bir de kalkınma planı hazırlatmış.
Karmaşık fikirler içeren bu plan sanayileşmede “devletçiliği” öne çıkaran yaklaşımı ile ülkede olup bitenlere ters düşüyordu.
O yıllarda neydi ülkede olup bitenler?
Türkiye’nin ABD’den ilk kredi talebi aralık 1945 de 500 milyon Dolar.
Merkez Bankası’nda yaklaşık 300 milyon Dolar değerinde altın, döviz ve maden rezervi var iken kredi talep edilmiş ancak talep edilen bu krediyi ABD vermemiştir.
İşte bu dönemde Demokrat Parti’nin kurulması (7 Ocak 1946) bu tarihte Türkiye gerçek anlamda çok partili dönemle tanışmış oluyordu ABD ile yakınlaşma. Missouri gemisinin İstanbul ziyareti, 5 Nisan 1946. ABD’den 500 milyon Dolar kredi talebinin yenilenmesi, 1946 yılının ikinci yarısında 500 milyon Dolar talep karşısında ABD Export-Import Bankası’ndan sadece 25 milyon Dolar kredi vermiş bununla yetinilmesini istemiştir.
Türkiye’nin yeni kurulan IMF sistemine katılma çabaları ve 7 Eylül 1946 tarihinde % 131 oranında devalüasyon yapması üzerine 12 Mart 1947’de açıklanan Truman Doktrini kapsamında Türkiye’ye 100 milyon Dolar tutarında ABD askeri yardımı yapılmıştır.
1947 yılı şubat ayında. Marshall Planı’nın ilanı, Haziran 1947. Türkiye dahil 16 Avrupa ülkesinin savaş sonrası kredi talepleri için hazırlık çalışmaları yapılmış ancak Türkiye’nin ilk aşamada kredi kapsamı dışında tutulmasına karar verilmiştir. Çünkü Türkiye ikinci dünya savaşında zarar görmemiştir.
Onca stoka rağmen Hazırlattığı kalkınma planını açıklayamayan hükümet bunalım içindedir.
1945 yılı aralık ayından beri kredi peşinde koşmakta ve olumsuz cevaplar almaktadır. Bu arada Türkiye”nin altın ve döviz rezervleri erimektedir.
Bu nedenle, hazırlatılan ve 3.7 milyar TL (1.3 milyar Dolar) tutarında yatırımları öngören plan açıklanamamaktadır.
Bu dönemde tek bir şeker fabrikası dahi kuramayan hükümetin Vaner Planı’ndaki yatırımları gerçekleştiremeyeceği kesindir. Bunu hükümet de bilmektedir. Bu dönemde Türkiye’nin altın ve döviz stoklarının % 42’si de erimiştir.
Türkiye bu dönemde 615 milyon Dolar kredi talep etmiş, Amerikalılar ise 1948 yılında ancak 10 milyon Dolar vermişler. Türkiye’nin kalkınmasını finanse etmek için talep ettiği kredi ancak % 2 oranında karşılanmıştır.
“1946-1947 yıllarında Türkiye’nin Önerdiği Beş Yıllık Plan” Bu plan, Vaner Planı’ndan tamamen farklıdır. Daha sonra yine günün maliye bakanının açıklamasına göre Türk Hükümeti’nin planın gerçekleştirilmesi için ABD’den 500 milyon Dolarlık ithalat öngördüğü bilinmektedir.
Yine aynı açıklamada metnindeki ekonomik göstergeler de hedefler göstergelerden çok farklıdır. 1945 – 1950 döneminde gerçekleştirilen yeni sanayi veya enerji yatırımları: Çatalağzı Termik Santrali (İngiltere’den alınan kredi ile), Sümerbank’ın Adana çırçır ve Filyos ateş tuğlası, ve TEKEL’in Rize’de ilk çay fabrikaları ile Sümerbank’ın İngiltere’ye verdiği siparişlerdir.
Bu dönemin sanayileşmeye ilişkin karakteristik açıklaması için yine günün Başbakanı 18 Eylül 1948 tarihinde neden yeni şeker fabrikası kuramadıklarına ilişkin sözleri çok ilginçtir;
“Hemen arzetmeliyim ki vatandaşlarımızın daha fazla şeker yemesini sevindirici bir olay olarak kabul etmek tabiidir. İstihsalimizi kısa bir devrede sarfiyatı karşılayacak bir seviyeye ulaştırmak imkânları elde edilebilse veya az fedakârlıkla hariçten şeker temin etmek mümkün olsaydı istihlâkin daha fazla artmasını da temenni ve teşvik etmek yerinde olurdu”
Gerek bu sözlerdeki aciz ifadesi gerekse elde 700 bin ton hububat stoku var iken 1946 yılı eylül ayına kadar ekmeğin hala karne ile satılması, 1938 Kemalist Türkiyesi’nin ruh ve heyecanı ile taban tabana zıttır.
Atatürk’ün ortaya koyduğu hedef olan “şekerin ekmek kadar kolay alınır hale gelmesi” ile 1948 yılında 60 bin ton şeker açığını kapatmak amacı ile yapılan % 60 oranında zam, taban tabana zıt zihniyetin bir başka örneğidir.
1938 yılının yatırım heyecanı 14 Mayıs’tan sonra tekrar yaşanacaktır.
Görüldüğü gibi, 1945 – 1950 arasında uygulanabilir bir plan hazırlatılamamış. Sümerbank ve Etibank’ın yatırımları dışında sadece dört yeni yatırım vardır bunlar Çatalağzı Termik Santrali, Filyos Ateş Tuğlası Fabrikası, Adana Çırçır Fabrikası ve Rize’deki ilk (küçük) Çay Fabrikasıdır
12 Aralık 1945–14 Mayıs 1950 arasında gerçekleştirilen ve üretime geçirilen sanayi ve enerji yatırımlarıda şunlardır.
1 – Adapazarı TZDK fabrikasının tevsii. Pulluk ve basit tarım aletleri üretimi.
2 – Riza Çay fabrikası. “Fabrikacık” sözcüğü daha doğru.
3 – Sümerbank’ın Adana “çırçır” fabrikacığı
4 – Sümerbank’ın Filyos ateş tuğla fabrikası
5– Ankara’da Türk Hava Kurumu’nun Uçak Motorları Fabrikası – 1948 yılında
açılan bu fabrika çalıştırılamamış ve 1954 yılında traktör fabrikasına
dönüştürülmüştür.
Bu dönemde kullanılan dış kredi ve yardım: 391 milyon Dolar.
Aynı tarihler arasında eksilen altın ve döviz: 174 milyon Dolar.
Toplam: 565 milyon Dolar = 502 ton altın.
1945 – 1950 döneminin ekonomi yönetimi, başarılanlar ve başarılamayanlar, 12 Aralık 1945 günü açıklanan en az 300 milyon Dolar değerindeki altın-bakır-krom-kömür ve hububat stokları ile ilgili demeci sadece açıklandığı gibi kağıt sayfalarında kalmıştır.
Ekonomide 1945 li yılları yazmaya karar verince bu dönemin ekonomik olaylar hakkında çok az bilgi bulabildim. Bunun en önemli sebebi zannedersem o dönemin özelliğinden kaynaklanmaktadır.
Özellikle 1945 seçimlerinden sonra yaşanan olaylar Türkiye’nin sanayileşmesi (ya da sanayileşememesi) açısından bakmakta yarar olabileceğini düşünüyorum.
Mesela 12 Aralık 1945 günü Yerli Malları Haftası’nı açan günün Başbakanının açıklamaları bizlere bu dönemle ilgili önemli bilgileri vermektedir.
Günün başbakanı bakın o gün neler açıklamış.
Ülkemizin 209.5 ton altın stoku var. Artı 700 bin ton hububat stoku. Artı 22 bin ton bakır ve yüzlerce bin ton kömür ve krom stoku.
Gerçekten çok ilginç bir açıklama, Türkiye hem savaş yapmış hem de yokluk içinde stok yapmış.
Türkiye bu yıllarda bir de kalkınma planı hazırlatmış.
Karmaşık fikirler içeren bu plan sanayileşmede “devletçiliği” öne çıkaran yaklaşımı ile ülkede olup bitenlere ters düşüyordu.
O yıllarda neydi ülkede olup bitenler?
Türkiye’nin ABD’den ilk kredi talebi aralık 1945 de 500 milyon Dolar.
Merkez Bankası’nda yaklaşık 300 milyon Dolar değerinde altın, döviz ve maden rezervi var iken kredi talep edilmiş ancak talep edilen bu krediyi ABD vermemiştir.
İşte bu dönemde Demokrat Parti’nin kurulması (7 Ocak 1946) bu tarihte Türkiye gerçek anlamda çok partili dönemle tanışmış oluyordu ABD ile yakınlaşma. Missouri gemisinin İstanbul ziyareti, 5 Nisan 1946. ABD’den 500 milyon Dolar kredi talebinin yenilenmesi, 1946 yılının ikinci yarısında 500 milyon Dolar talep karşısında ABD Export-Import Bankası’ndan sadece 25 milyon Dolar kredi vermiş bununla yetinilmesini istemiştir.
Türkiye’nin yeni kurulan IMF sistemine katılma çabaları ve 7 Eylül 1946 tarihinde % 131 oranında devalüasyon yapması üzerine 12 Mart 1947’de açıklanan Truman Doktrini kapsamında Türkiye’ye 100 milyon Dolar tutarında ABD askeri yardımı yapılmıştır.
1947 yılı şubat ayında. Marshall Planı’nın ilanı, Haziran 1947. Türkiye dahil 16 Avrupa ülkesinin savaş sonrası kredi talepleri için hazırlık çalışmaları yapılmış ancak Türkiye’nin ilk aşamada kredi kapsamı dışında tutulmasına karar verilmiştir. Çünkü Türkiye ikinci dünya savaşında zarar görmemiştir.
Onca stoka rağmen Hazırlattığı kalkınma planını açıklayamayan hükümet bunalım içindedir.
1945 yılı aralık ayından beri kredi peşinde koşmakta ve olumsuz cevaplar almaktadır. Bu arada Türkiye”nin altın ve döviz rezervleri erimektedir.
Bu nedenle, hazırlatılan ve 3.7 milyar TL (1.3 milyar Dolar) tutarında yatırımları öngören plan açıklanamamaktadır.
Bu dönemde tek bir şeker fabrikası dahi kuramayan hükümetin Vaner Planı’ndaki yatırımları gerçekleştiremeyeceği kesindir. Bunu hükümet de bilmektedir. Bu dönemde Türkiye’nin altın ve döviz stoklarının % 42’si de erimiştir.
Türkiye bu dönemde 615 milyon Dolar kredi talep etmiş, Amerikalılar ise 1948 yılında ancak 10 milyon Dolar vermişler. Türkiye’nin kalkınmasını finanse etmek için talep ettiği kredi ancak % 2 oranında karşılanmıştır.
“1946-1947 yıllarında Türkiye’nin Önerdiği Beş Yıllık Plan” Bu plan, Vaner Planı’ndan tamamen farklıdır. Daha sonra yine günün maliye bakanının açıklamasına göre Türk Hükümeti’nin planın gerçekleştirilmesi için ABD’den 500 milyon Dolarlık ithalat öngördüğü bilinmektedir.
Yine aynı açıklamada metnindeki ekonomik göstergeler de hedefler göstergelerden çok farklıdır. 1945 – 1950 döneminde gerçekleştirilen yeni sanayi veya enerji yatırımları: Çatalağzı Termik Santrali (İngiltere’den alınan kredi ile), Sümerbank’ın Adana çırçır ve Filyos ateş tuğlası, ve TEKEL’in Rize’de ilk çay fabrikaları ile Sümerbank’ın İngiltere’ye verdiği siparişlerdir.
Bu dönemin sanayileşmeye ilişkin karakteristik açıklaması için yine günün Başbakanı 18 Eylül 1948 tarihinde neden yeni şeker fabrikası kuramadıklarına ilişkin sözleri çok ilginçtir;
“Hemen arzetmeliyim ki vatandaşlarımızın daha fazla şeker yemesini sevindirici bir olay olarak kabul etmek tabiidir. İstihsalimizi kısa bir devrede sarfiyatı karşılayacak bir seviyeye ulaştırmak imkânları elde edilebilse veya az fedakârlıkla hariçten şeker temin etmek mümkün olsaydı istihlâkin daha fazla artmasını da temenni ve teşvik etmek yerinde olurdu”
Gerek bu sözlerdeki aciz ifadesi gerekse elde 700 bin ton hububat stoku var iken 1946 yılı eylül ayına kadar ekmeğin hala karne ile satılması, 1938 Kemalist Türkiyesi’nin ruh ve heyecanı ile taban tabana zıttır.
Atatürk’ün ortaya koyduğu hedef olan “şekerin ekmek kadar kolay alınır hale gelmesi” ile 1948 yılında 60 bin ton şeker açığını kapatmak amacı ile yapılan % 60 oranında zam, taban tabana zıt zihniyetin bir başka örneğidir.
1938 yılının yatırım heyecanı 14 Mayıs’tan sonra tekrar yaşanacaktır.
Görüldüğü gibi, 1945 – 1950 arasında uygulanabilir bir plan hazırlatılamamış. Sümerbank ve Etibank’ın yatırımları dışında sadece dört yeni yatırım vardır bunlar Çatalağzı Termik Santrali, Filyos Ateş Tuğlası Fabrikası, Adana Çırçır Fabrikası ve Rize’deki ilk (küçük) Çay Fabrikasıdır
12 Aralık 1945–14 Mayıs 1950 arasında gerçekleştirilen ve üretime geçirilen sanayi ve enerji yatırımlarıda şunlardır.
1 – Adapazarı TZDK fabrikasının tevsii. Pulluk ve basit tarım aletleri üretimi.
2 – Riza Çay fabrikası. “Fabrikacık” sözcüğü daha doğru.
3 – Sümerbank’ın Adana “çırçır” fabrikacığı
4 – Sümerbank’ın Filyos ateş tuğla fabrikası
5– Ankara’da Türk Hava Kurumu’nun Uçak Motorları Fabrikası – 1948 yılında
açılan bu fabrika çalıştırılamamış ve 1954 yılında traktör fabrikasına
dönüştürülmüştür.
Bu dönemde kullanılan dış kredi ve yardım: 391 milyon Dolar.
Aynı tarihler arasında eksilen altın ve döviz: 174 milyon Dolar.
Toplam: 565 milyon Dolar = 502 ton altın.
1945 – 1950 döneminin ekonomi yönetimi, başarılanlar ve başarılamayanlar, 12 Aralık 1945 günü açıklanan en az 300 milyon Dolar değerindeki altın-bakır-krom-kömür ve hububat stokları ile ilgili demeci sadece açıklandığı gibi kağıt sayfalarında kalmıştır.





