Muhammed Celaleddin-i Rumi ve Nefis

Kayıt Tarihi: 01.01.1970 02:00 - Son Güncelleme: 19.11.2026 05:15
YAZI
A
Muhammed Celaleddin-i Rumi ye göre "Allah'ın yarattığı hiç bir şey abes değildir.” Dünyada görülen maddî ve manevî her şeyin mutlaka bir yararı ve hikmeti vardır. Ama her şeyin bir yeri, zamanı ve ölçüsü olmalıdır.

Bir şey, genelde kötü bile tanınsa, eğer yerinde, ölçüsünde ve zamanında yapılıyorsa iyidir; Bazı iyi işler yerinde, zamanında ve ölçüsünde yapılmıyorsa kötü ve zararlıdır. Tabiî ki bu konuda ölçü İslam dır. Yemek yeme, ilaç kullanımı, yada bir ekmek bıçağı yerinde kullanılırsa faydalı olur. Yerinde ve zamanında olmayanlar ise büyük zarar verir.

Allah, dünyada ki her şeyi bir ihtiyaca göre yaratmıştır, vermekte olduğu her şeyi de bir ihtiyaca göre vermektedir. Yeraltında yaşayan hayvanların gözü ve kulağı yoktur, bu hayvanın burada göze ve kulağa ihtiyacı yoktur. Testere, çekiç ve buna benzer aletler onun işine yaramaz; bunlar ancak ehlinin sanatkarın elinde bir işe yararlar. Kısacası bir canlıya ihtiyaç fazlası olarak verilen her şey, onun için bir yük olur.

Dünyada ihtiyaç fazlası olan her şey de dengeyi bozar. Bu bakımdan insandaki her şey bir ihtiyacın ürünüdür, insan nefsinde, gereksiz görülen birçok şey insanların bu dünyada yaşayabilmeleri, Allah'ın iradesini yerine getirebilmeleri için gereklidir, Ancak insanda bir cevher vardır o cevher kötü huylar ve nefis tir
İnsanın bu özelliğinde bir çok hikmetler vardır, ama, insan bunları bilmez. Çünkü bu dünya gafletle kaimdir. Eğer gaflet olmasaydı, eğer insanlar neyin iyi neyin kötü olduğunu bilselerdi, gelecekte ne olacaklarını görselerdi o zamanda bu dünya var olmazdı. Allah tüm evreni yaratmış ve bizim bu özelliklerle burada bulunmamızı istemiştir, insandaki gaflet de, bedenden gelmektedir Muhammed Celaleddin-i Rumi ye göre, "Bütün Kur'ân, nefislerin pisliğini anlatır;
Bu bakımdan tasavvufta ve insan eğitiminde üzerinde en çok durulan ve en çok işlenen konulardan biri de "nefis" konusudur. Nefis kontrol altına alınması, ezilmesi, öldürülmesi gereken özellikleri ifade eder. Yine Muhammed Celaleddin-i Rumi ye göre bütün kötülüklerin anası olan nefistir, ve yedi çeşittir
Nefs-i emmâre, Nefs-i levvâme, Nefs-i mülhime, Nefs-i zekiye, Nefs-i râziyye, Nefs-i râziyye, Nefs-i marziyye. Bu nefislerden biri kötülüğü emrederken diğeri iyiliği emreder hatta yapılan tüm kötülükleri kınayan ayıplayandır.
 
Bu sıralamaya göre en kötü nefis, "nefs-i emmare"dir ve Muhammed Celaleddin-i Rumi nin eserlerinde de sıkça geçmektedir. Nefisle şeytan melekle akıl birbirine çok uyumlu çiftlerdir.

Bunlar iki farklı şey gibi görünmelerine rağmen tabiatları birbirine çok uyumludur, iste, insanın içindeki en büyük düşman, nefis ile şeytan ikilisidir. Bunlar insana sinsi sinsi gizlenirler, fırsat bulunca vücudun çeşitli yerlerinden çıkarak insanın, insandaki aklın yolunu keser, onu kötülüğe sevk ederler. Bazen hırs, bazen kin, şehvet, öfke, kibir gibi türlü hallerde kendini gösteren bu düşman, insanı her türlü kötülüğe yöneltebilir. Bu nedenle Hz. Peygamber, "Düşmanların en çetini, sizin içinizdedir", buyurmuştur.

Muhammed Celaleddin-i Rumi nin mektuplarında geçen bir anlatıma göre, göklerdeki ve yerdeki her şeyin hâkimi Allah'tır ve bu evrendeki her şey, onun büyüklüğünden titremektedir.

Fîhi Mâfih'te Muhammed Celaleddin-i Rumi, insan bedenini tuhaf bir hamama benzetmektedir, burada akıl ve ruh da vardır; zekâ, şeytanlık ve nefis de. Hamamın her tarafı sıcak olduğu gibi, bu unsurlar da insan bedeninin her yanında dolaşırlar ve kendilerini eserleriyle meydana koyarlar. Yalnız burada, zekânın da genellikle nefsin ve şeytanın emrinde olduğu unutulmamalıdır.

Hayvanlar bir sey avlamaya çalışırken, bir şeye ulaşmaya girişmeden önce yüzlerce düzen kurarlar. "Hayvanlarda yüz binlerce düzenler varken, en büyük canlı olan insanın düzeni kaçtır acaba?” Ancak unutulmamalıdır ki, nefsin elde ettiği tatların hepsi aslında acıdır, kötüdür, insanı zarara sokar; ama görünüşte süslü ve tatlıdır. O, bir şimşek ışığı gibi geçicidir, bunun insana faydası olmaz, rehberlik edemez, karanlıkta yol gösteremez; insanda sadece bir zan yaratır.
Muhammed Celaleddin-i Rumi, insandaki nefs-i onun duruluğunu ve temizliğini insandaki zehirli kötü düşünce”nin bozduğunu belirtmektedir. İnsandaki düşüncenin gerek madde gerek mâna dünyasındaki varlıkları bilmek için uğraşıp durduğunu, düğüm üstüne düğüm çözdüğünü, bu düğümlerin çözülmekle bitmeyeceği ve insanın bu arada bir çok günahlar islediği belirtilmekte ve insanın önce kendisinin ne olduğu hakkında boynuna bağlanmış düğümü çözmesi gerektiğini anlatmaktadır.

Muhammed Celaleddin-i Rumi, Yusuf'un kuyuya atılmasından benzetme olarak bütün insanların beden kuyusuna düşmüş olduklarını, ipin de hemen yanı başlarında durduğunu belirtir, insana düşen, bu ipe tutunarak yeryüzündeki yorgunluk ve acılardan kurtulmasıdır

Burada belirtilmek istenen, nefis denince akla mutlaka kötü özelliklerin gelmemesi, insanda iyi nefislerin de bulunduğudur.

Mesnevi'de birinci ve ikinci nefisten bahsedilmektedir; birinci nefis, insanın yaratılıştan getirdiği yetenek ve yatkınlıkları, ikincisi de hayattaki istek ve eğilimleridir. İkinci nefis eğitimle düzeltilip doğru yola getirilebilir. Bunun için, eğitim işinden kesinlikle vazgeçilmemelidir

Kur'ân'ın bazı ayetlerinde "nefis", can veya insan yerine kullanılmaktadır. Ama genelde "Allah şüphesiz adaleti, iyilik yapmayı, yakınlara bakmayı emreder; hayasızlığı, fenalığı ve haddi asmayı yasak eder" ayetinde olduğu gibi, nefis, kötü isler yapmak, kendisine ve çevresine eziyet etmek seklinde ele alınır.
Muhammed Celaleddin-i Rumi ye göre toprak, su, yel, ateş hep Allah'ın emrindedir, onun vasıtasıyla dirilirler ve etkilerini gösterirler, insanın duyu organları da çok ince değişimleri algılayabildiği gibi, eğer iyi terbiye edilirse son derece duyumsuz hale de getirilebilir.

Deri de havadaki çok küçük değişimlere hassas olduğu gibi eğer inançla çok sıkı bağlantılar kurulursa sıcağa ve soğuğa karsı çok dayanıklı olabilir.

ETİKETLER:

Yazarın Diğer Yazıları