KONYA’NIN BEŞERİ COĞRAFYASI

Kayıt Tarihi: 01.01.1970 02:00 - Son Güncelleme: 16.11.2026 23:51
YAZI
A

Konya’nın Yerleşme Gelişimine Bir Bakış

Konya’nın tarihin her döneminde önemli bir yerleşim alanı olduğu, pek çok kaynakta detaylı olarak aktarılmıştır. Prehistorik dönemden başlayarak Hititler, Frygler, Lydialar, Persler(İranlılar), Romalılar, Bizans, Selçuklular, Karamanoğulları ve Osmanlılar döneminde önemli bir merkez olan Konya günümüz Türkiye’sinde bu önemini hala korumaktadır.

Yerleşmelerin ortaya çıkışı ve gelişimine (evrimine) bakıldığı zaman Anadolu doğal ortam özelliklerinin uygunluğu nedeniyle en az 6000 yıldan beri çeşitli ırk ve kültür grupları tarafından oldukça yoğun bir şekilde nüfuslanmıştır.

Tarihteki en eski yerleşim alanlarından biri olduğu ispatlanan Çatalhöyük (M.Ö. 6800-5700) ve Karahöyük gibi arkeolojik merkezlerin Konya’da olması bu bölgenin tarihinin de oldukça eski olduğunu kanıtlamaktadır. Yapılan araştırmalarına göre Türkiye’de Konya gibi az eğimli sahaların, özellikle depresyon tabanları ve bunların çevrelerinin Prehistorik çağlardan beri başlıca tarım ve yoğun iskân alanları olarak kullanıldığı tespit edilmiştir.

Bazı araştırmacılara göre kurumuş olan eski Konya Gölü’nün Konya ve civarındaki yerleşmelere büyük etki yaptığı ve o dönemlerde ortaya çıkan höyüklerin gölün kenarında oluştuğu belirtilmiştir. Eski yerleşme merkezlerine karşılık gelen höyükler, gölün tedrici olarak çekilmesi veya çeşitli bölümlere ayrılmasıyla su kütlesinin durumuna göre ortaya çıkarak göl tabanına doğru yayılmıştır.

Eski dönemlerde göl kenarında ve daha sonraki dönemlerde göl tabanında kurulmuş olan höyüklerin başlıcaları; Çatalhöyük, Pınarbaşı, Canhasan Höyüğü, Karahöyük, Hatip Höyük, Çarıklar Höyüğü, Alibey Höyüğü ve İşgalaman Çingen Höyük’tür. Öyle ki Konya, Karaman, Ereğli gibi büyük yerleşim yerlerinin çekirdeğini oluşturan höyükler de bu eski gölün kenarında bulunmaktadır. B. Darkot bu konuda “Kimler tarafından na­sıl kurulduğu bilinmeyen şehrin ilk yerleş­me yerinin küçük bir yükselti olan Alâeddin tepesi olduğu tahmin edilir” ifadesini kullanmaktadır. Konya’da Alaaddin Tepesi ne ise, Karaman Kalesi’nin üzerinde bulunduğu Karaman Höyük de aynı işlevi görmüştür. Bu yerleşmeler zikredilen höyüklerin çevresinde kurularak zamanla büyümüş ve dairevi şekilde gelişmiş şehirler özelliği taşımaktadır.

Hititler döneminde Ikanuwa adı ile bilinen ve önemli şehirler arasında sayılan Konya hakkında ayrıntılı bilgilerimiz olmasa da, hem hemen hemen aynı isimle bugüne kadar gelmesinden, hem de burada ele geçirilen tarihi kalıntılardan anlaşılacağı gibi, her dönem önemini koruyabilmiştir.

Roma döneminde M.Ö. 64 yılında Amasya’da doğmuş olan ünlü coğrafyacı Strabon, Geographika adlı eserinde Konya için şöyle yazar: Ayrıca bu civarda iyi iskan edilmiş bir şehir olup, sözü geçen merkep otlaklarından daha zengin arazisi bulunan Ikonium şehri yer alır. Buraya Polemon hâkimdi.

Hıristiyanlığın yayılışı esnasında hava­rilerden Pavlus’un burada ikameti şehre kutsal bir önem vermiştir. Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılmasından sonra Doğu Roma şehri haline gelen Konya VII. yüzyılın ortalarından itibaren Arap ordu­larının hedefi oldu.

Büyük İslam coğrafyacılarından İdrisi’nin Nüzhetü’l müştak (Fransızca terc. P. Jaubert Geographie d’Edrisi, Paris 1840). Zekeriya Kazvini’nin Asar’ul Bilad (yazması Karaçelebizade kütüphanesi, No:755) yanında Ebu’l Fida, Konya hakkında daha tafsilatlı bilgi vermektedir. (Fransızca terc. Geographie d’Aboul feda II/2, Paris, 1883). Aynı yıllara ait Hamdullah Müstevfi’nin  Nüzhetü’l Kulüb’unda (G. Lestrange neşri, London, 1915) Konya hakkında çok fazla bilgi vardır.

İbn-i Batuta seyahatnamesinde Konya için; Büyük bir beldedir. Bina ediliş tarzı çok güzel ve hoşa gidecek şekildedir. Suları, nehirleri, bahçeleri ve meyveleri çoktur, “Kamerüddin” adı verilen kayısısı Mısır ve Şam ülkelerine sevk olunur. Sokakları cidden geniş ve çarşılarının düzeni gerçekten güzeldir. Her san’at ehli’nin kendilerine mahsus bir yerleri vardır demektedir.

Uzun süre Alaaddin Tepesi üzeri ve çevresinde varlığını sürdüren yerleşme, Selçuklular döneminde de (XIII. yy.) Alaaddin Tepesi çevresinde gelişmeye devam etmiştir. Konya en parlak dönemini I. Alaaddin Keykubat zamanında yaşamıştır. Karamanoğulları döneminde (XIV. yy.) yerleşme bölgesi olarak Alaaddin Tepesi’nin batı ve kuzey kesimi seçilmiştir. Osmanlı devrinde XV. ve XVIII. yüzyıllarda yerleşme dokusunun, nüfusun artışına bağlı olarak tepenin doğu ve kuzey-doğu kesimlerineyani bugün ilçe durumuna getirilen Karatay’a doğruyayıldığı görülmektedir. Mevlana Türbesi ve çevresi XV. ve XVI. yüzyıllarda şehrin en popüler semti haline gelirken, XVIII. ve XIX. yüzyıllarda ise yerleşme bölgesinin, Alaaddin Tepesi’nin güney ve güney-doğu kesimlerinde yoğunlaştığı bilinmektedir.

Osmanlı döneminin ünlü coğrafya kitabı “Cihannüma”da Katip Çelebi, Konya’yı sağlam bir kal’ası olan bağlık ve bahçelik bir şehir olarak tasvir eder. 1648 yılında Konya’ya uğrayan Evliya Çelebi de Konya kal’asından ve meşhur yemeklerden söz eder. Şehirde 11 medrese, üç Darül hadis, 40 kadar tekke, 11 imaret, bedesten ile beraber 900 dükkân bulunduğunu, 340 kadar bağlı bahçeli, akarsulu sarayı (konak), 170 yerde sıbyan mektebi olduğunu yazar. Meram bahçelerini de hayranlıkla anlatır.

Şemseddin Samiilk Türkçe ansiklopedi olan Kamus-ül Alam (1889-1898)’da Konya ve Konya vilayeti maddelerinde şehir hakkında detaylı bilgi vermiş ve Konya coğrafyasına da değinmiştir: “Anadolu’nun ortalarında 530 metre yükseltide çölümsü bir ovanın kenarında ve garb cihetinde bir küçük gölde hitam bulan bir çayın üzerinde olarak, İstanbul’un takriben 450 kilometre cenub şarkiyesinde vuku vilayet merkezi meşhur bir şehir olub, 44000 ahalisi, 44 câmi şerifi, 147 mescidi, 42 medresesi, cem an 1890 kitabı hâvî beş kütübhanesi, 2 kilisesi, mülkiye idadiyesiyle zikir ve onat içün birer rüşdiyeleri ve müte addid ibtidaiye ve sıbyan mektebleri, 314 dükkânı, 2 bedesteni, 7 hanı, 8 hamamı, 81 çeşmesi ve Selçukiler den kalma cami ve saray ve kale vesaire gibi birçok ibniyye-i mesnu a harabeleri vardır”.

Eski Konya haritaları incelendiğinde, yine şehrin yapısı ve büyüklüğü ile ilgili anlatılan durum daha net olarak görülmektedir. Bugünkü merkez ilçelerden Meram ve Selçuk’un çok küçük kısımları Alaaddin tepesinin kuzey ve batı kesiminde yer alırken, geriye kalan sahanın daha çok tarım arazisi olarak kullanıldığı görülmektedir. Yani Konya şehrinin büyük bir kısmının ve ekonomik hayatın sürdüğü ticari mekânların tamamen Karatay ilçesi içinde yoğunlaştığı dikkat çekmektedir. 

Bu konuyu destekleyen bilgiler Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi’nde gün yüzüne çıkmayan çok sayıdaki eserde bulunmaktadır. Bunların en güzel örneklerinden biri Ferit Muhammed-Huhlis Faik Beyler tarafından yazılmış olan Konya rehberindeki haritadır. Bu harita, bölgede birçok ekonomik faaliyetin yapıldığı çarşı ve pazar yerleri, Hükümet Konağı, postahane gibi resmi kurumları yani iş ve ticaretin yoğunlaştığı alanlar Alaaddin Tepesi’nin doğu kesiminde, özellikle Mevlana Müzesi civarında olduğunu göstermektedir. Ayrıca o dönemde bedestenle birlikte pek çok pazarında (kadınpazarı, buğday pazarı, saman pazarı, odun pazarı vb.), kurulduğu bu alan Konya’nın ticaret merkezi durumundadır. Öyle ki Alaaddin Tepesi ile Mevlana Müzesi arasındaki bir tramvay hattı da bulunmaktadır.

Bu konuyu B. Darkot aynen şu kelimeler ile ifade etmektedir: “Şehrin esâs nüvesi, evvelce sûrların kuşatmış bulunduğu oval şekilli, takriben 200hektarlık bir saha­ya tekabül eder ki, garpta Zindan Kale mev­kii, cenupta Şahib Atâ Camii, şarkta Kapu camii ve şimalde Hatuniye medresesini içeri alarak uzanır, Konya’nın esâs âbide­lerinin hemen tamâmı buradadır. İç kaleye te­kabül eden Alâeddin Tepesi, bu esâs nü­venin merkezine nazaran, bir az garpta kal­maktadır”.

Gerçekten de Konya’nın ilk apartmanı olan Hayat Apartmanı (1937) eski konut bölgesi diye tabir edilen Karatay İlçesi’nde inşa edilmiştir. Ancak daha sonra yapılan apartmanlar Alaaddin Tepesi’nin batısında ve eski kent dokusu dışında planlanmıştır. Alaaddin Tepesi’ni tren istasyonuna bağlayan yol boyu yeni yapılaşma alanı olarak planlanmıştır.

Genel olarak tarihi eserler incelendiği zaman ortaya çıkan sonuç şudur; Eski Konya’nın bugünkü Alaaddin Tepesi’nde ve civarında oluştuğu, Selçuklular zamanında en parlak dönemini yaşadığı ve bir cazibe merkezi olduğu, zaman içinde doğu ve güneydoğuya doğru (Mevlana Türbesi, Aziziye Camii, Bedesten Çarsısı, Kapu cami civarında) geliştiği, Osmanlı döneminde büyümeye bağlı olarak Aladdin Tepesi merkez olmak üzere tüm alanlara doğru bir genişleme olduğu, Osmanlı’nın son döneminde ise bu gelişmenin tepenin batı kesiminde kalan Anıt ve tren garı civarına doğru kaydığı söylenebilir. Bunun da sebebi 1896 yılında inşa edilen tren istasyonunun kurulmasıdır.

Öyle ki birçok araştırmacı şu an Meram İlçesi’nin sınırlarında kalan bölgeyi Meram Bağları ve mesire yeri olarak tasvir etmektedir. Ayrıca 1922 yılında Dr. Nazmi tarafından yazılan “Türkiye’nin Sıhhi ve İçtimai Coğrafyası Konya Vilayeti” isimli esere göre Meram nahiye olarak ele alınmaktadır.

Cumhuriyet dönemiyle birlikte Konya hızlı bir gelişim göstermiş kurulan fabrikalar (şeker, çimento, krom magnezit…gibi) sayesinde göç alan ve hızla gelişim gösteren bir şehir olmuştur.

Şuan ki Selçuklu İlçesi’nin gelişimi ise özellikle Nalçacı Caddesi’nin açılması, sanayi kuruluşlarının yavaş yavaş bu yöne kaymasına yol açmıştır. Ancak Selçuklu İlçesi’nin esas gelişmesi; hiç şüphesiz Türkiye’nin en büyük üniversitelerinden biri olan Selçuk Üniversitesi kampüs alanının bu bölgeye kurulmuş olmasındandır. Yani yıllardır Konya nüvesini oluşturan Karatay, 1950’den sonraki tarihsel süreç içerisinde ekonomik ve kültürel anlamda diğer merkez ilçelere kıyasla daha yavaş gelişme göstermiştir.

***

Konya iline bağlı kırsal yerleşmelerin tarihsel gelişimine bakıldığı zaman bunların da çok eski yerleşmeler olduğu tespit edilmiştir. Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri (TAY) Projesi kapsamında yapılan çalışmalar Konya ili köylerinin çok eski dönemlerde de yerleşme merkezi olduğunu ispatlamaktadır. Bu çalışmalar sonucunda Konya il sınırları içinde farklı dönemlere ait 256’sı höyük yerleşmesi olmak üzere toplam 829 yerleşme/mağara tespit edilmiştir.

Bunlardan bazıları şunlardır; Akçalar, Alibeyhüyüğü, Alakova, Alitepesi, Beyşehir, Çomaklı, Çumra Hüyük, Derbent Hüyük, Eflatunpınar, Eksile (Çatören), Emirler Höyük, Göktepe, Karahöyük, Kızılhöyük, Sızma Çavuş Höyük, Seydişehir Höyük, Hatunsaray Zoldra Höyük- Zoldere (Lystra), Başhöyük, Ladik Höyük, Hatipkale, Aydınçavuş, Kurşunlu kale, Karhane Höyük, Evderesi, Hayıroğlu, İşgalaman Çingen Höyük, Konya Höyük (Doğu), Doğu Güvenç, Emirler Höyük, Erler, Karaaslan, Karacahöyük, Karacaören,  Şahintepesi/Gavurimam, Tatlıcak Höyük, Üzümcü Höyük, Yuğ Tepesi, Ağsaklı, Akbaş Yayla, Ennek, Karadona, Kutudelik Hanı, Obruk, Perta, Soatra höyükleridir.

 Bu höyükler günümüzdeki birçok köyün çekirdeğini oluşturması bakımından da önemlidir. Hayıroğlu, Ağsaklı, Akbaş, Karadona, Obruk höyükleri buna en güzel örneklerdir.

Kırsal yerleşmeler arasında ele alınacak diğer bir yerleşme tipi yaylalardır. Özellikle Karatay sınırları içerisinde Hodulbaba Dağı’nın doğu ve güney kesimlerinde irili ufaklı birçok yayla bulunmakta olup, günümüzde bunların bazıları kullanılmamaktadır. İkikuyu Y., Köçekkuyu Y., Yeni Y., Çakırkuyu Y., Höyüklü Y., Görük Y., İmir Y., YelliKuyu Y., Hacıhimet Y., Hacınasip Y., Karahasan Y., Akobruk Y., Kızboğan Y., Acıkuyu Y., Yamaçkuyu Y. Kamerlikolca Y. Pirikuyusu Y., Obruk Y., Görük Y., Toscu Y., Çiftekuyular Y., Üçkuyular Y., Göktuzla Y., Ağaçkuyu Y., Topraklı Y., Kızboğan Yaylaları bunlardan en önemlileridir.

Bu yaylalardan faal olanlar genelde bahar ve yaz aylarında kullanılmakta, kış aylarında yöre halkı genelde Konya merkeze (özellikle de Karatay ilçesindeki evlerine) göç etmektedir. Bu durum köy hane sayısı ve nüfuslarını yıl içinde sürekli değiştirmektedir.


Yrd.Doç.Dr. Abdurrahman DİNÇ
Konya N.Erbakan Üniversitesi
Turizm Rehberliği Bölüm Başkanı
ETİKETLER:

Yazarın Diğer Yazıları